Integrativni pristup Lajmskoj bolesti

Lajmska bolest ili lajmska borelioza je multisistemsko oboljenje koje izazivaju bakterije iz grupe Borrelia burgdorferi (u Evropi najčešće B. afzelii i B. garinii). Bolest najpre zahvata kožu, a ako se ne leči, može da zahvati i zglobove, nervni sistem i srce. Bakteriju prenose zaraženi krpelji iz roda Ixodes (kod nas najčešće Ixodes ricinus), a njeni prirodni rezervoari su uglavnom sitni glodari i ptice. Infekcija se prenosi sa zaraženog krpelja na čoveka i domaće životinje i obično se javlja sezonski, od ranog proleća do kasne jeseni, uglavnom kada se boravi u prirodi.

Epidemiološki značaj lajmske bolesti

U našoj zemlji lajmska bolest otkrivena je aprila 1987. godine na području Beograda, od kada se neprekidno sprovodi izučavanje i praćenje ove bakterijske infekcije. Prema zvaničnim podacima Savetovališta za lajmsku bolest Gradskog zavoda za javno zdravlje, do kraja 2017. godine od ove bolesti obolelo je skoro 6.400 stanovnika Beograda. Karakteristično crvenilo na mestu uboda krpelja imalo je oko 78% obolelih. Bolest se završila u prvom stadijumu u 68,8%, a razvoj drugog i trećeg stadijuma je utvrđen u 20,1% i 4,3% obolelih. Asimptomatsku infekciju imalo je 6,8% osoba dok su među obolelima od drugog i trećeg stadijuma podjednako učestala oštećenja zglobova i nervnog sistema, a najmanje srca.

Klinička slika (simptomi) lajmske bolesti

Lajmska bolest se ispoljava raznovrsnim simptomima i znakovima koji se mogu svrstati u tri stadijuma koji nemaju uvek jasno određene granice i ponekad se preklapaju:

1. rana lokalizovana bolest
2. rana diseminovana (raširena) bolest
3. kasna diseminovana bolest

Bolest počinje pojavom karakterističnog crvenila (erythema migrans), na mestu uboda odnosno ujeda zaraženog krpelja. U početku to je crveni kružić koji se širi sve više dok centar postaje bleđi, dobija prstenasti izgled sa jače ili manje izraženim crvenim rubom. Ova promena može biti veličine od nekoliko do desetine centimetara, ne mora uvek da ima svetliji centar i prstenast izgled, i siguran je znak prvog stadijuma lajmske bolesti (javlja se kod oko 70–80% obolelih). Pored specifične promene na mestu ujeda takođe se mogu javiti povišena temperatura, malaksalost, glavobolja, bolovi u mišićima i zglobovima, uvećanje limfnih žlezdi i drugi nespecifični simptomi. Ukoliko se bolest ne prepozna u ovom stadijumu i ne leči na vreme, nakon nekoliko nedelja ili meseci može da pređe u drugi stadijum kada dolazi do pojave crvenih pečata na koži koji nisu povezani sa mestom uboda krpelja (liči na alergiju), zapaljenje moždanih opni i nerava, zglobova, srčanog mišića i drugih organa. Ako se previdi i ovaj stadijum bolesti, nakon više meseci ili godina borelioza može da pređe u treći stadijum, kada može doći do trajnog oštećenja nervnog sistema, zglobova i kože.

Dijagnoza lajmske bolesti

Dijagnoza se postavlja na osnovu anamnestičkih podataka o ujedu krpelja i kliničke slike, primenom ELISA tehnike kojom se otkrivaju antitela klase IgM i IgG. Titar specifičnih antitela u krvi je često negativan u prvih nekoliko nedelja bolesti, pa se dijagnoza erythema migrans zasniva na prepoznavanju kliničke slike i epidemiološkim podacima o ubodu krpelja. Kada je potrebno serološko testiranje, ono je dvostepeno: ukoliko je ELISA pozitivna ili granična, neophodna je potvrda (zbog mogućnosti lažno pozitivnih rezultata) Western blot (imunoblot) analizom koja dokazuje specifičnost prethodnog nalaza, koji, ukoliko postoji bez potvrde ovom drugom metodom može da bude slučajan (lažno pozitivan nalaz). Lažno pozitivni i/ili pogrešno protumačeni laboratorijski nalazi su čest uzrok lutanja ovih bolesnika od jednog do drugog lekara, a bez adekvatne pomoći. Antitela mogu da ostanu u krvi i godinama posle uspešnog lečenja, pa pozitivan nalaz sam po sebi ne znači da bolest i dalje traje.

Lečenje lajmske bolesti

Standardni tretman za lajmsku bolest u ranijim stadijumima je oralna primena antibiotika (najčešće doksiciklin, amoksicilin ili cefuroksim), koju lekar započinje čim postavi dijagnozu – kod erythema migrans na osnovu kliničke slike, bez čekanja nalaza krvi. Lečenje traje od 10 do 21 dan, zavisno od leka i smernica (IDSA/AAN/ACR 2020, NICE NG95). Rutinsko davanje antibiotika posle svakog uboda krpelja se ne preporučuje, jer kod većine uboda ne dolazi do prenosa infekcije, a izlaže osobu mogućim neželjenim efektima antibiotika (NICE NG95). Kod uboda sa visokim rizikom lekar može da proceni da li je potrebna jednokratna preventivna doza doksiciklina u roku od 72 sata od vađenja krpelja (IDSA/AAN/ACR 2020). Kasniji stadijumi zahtevaju multisistemski pristup i duže ili složenije lečenje (npr. 28 dana oralnog antibiotika kod lajmskog artritisa, a kod pojedinih neuroloških oblika antibiotik u venu), ali se i oni leče antibioticima, uz dobar ishod kod većine obolelih.

Kako se zaštititi?

Prevencija Lajmske bolesti počinje kontrolom prenosnika-rezervoara infekcije bakterijom. Mere lične zaštite su odgovarajuća i svetla odeća (dugi rukavi i nogavice, kapa i sl.) i repelenti koji odbijaju krpelje. Detaljan pregled kože posle boravka u prirodi je obavezan kao i pregled kosmatog dela glave.  Stručno vađenje krpelja sa kože je veoma važno da se ne bi prilikom vađenja bakterija “ubrizgla” u krv neopreznim pritiskom na telo krpelja. Odstranjivanjem krpelja u toku 24h od uboda smanjuje se verovatnoća prenosa borelije na čoveka i nastanak infekcije.

Integrativni pristup lajmskoj bolesti

Velika većina pacijenata sa Lajmskom bolešću izleči se standardnom antibiotskom terapijom u trajanju od 10 dana do 4 nedelje, zavisno od stadijuma i kliničke slike. Kod manjeg dela pacijenata tegobe poput umora, bolova ili otežane koncentracije traju i mesecima posle lečenja (prema CDC, šest meseci posle lečenja ove tegobe su za 5–10% češće nego kod osoba koje nisu imale Lajmsku bolest) – to se naziva sindrom posle lečenja Lajmske bolesti. Ove tegobe se obično vremenom povlače, a produženo uzimanje antibiotika nije pokazalo korist. Poslednjih godina se u laboratorijama ispituje antimikrobna aktivnost pojedinih etarskih ulja, uključujući i delovanje na uzročnika Borrelia burgdorferi u kulturi (in vitro).

U laboratorijskom (in vitro) istraživanju iz 2017. godine (Feng i saradnici) procenjena je aktivnost 34 etarska ulja protiv kultura B. burgdorferi u mirujućoj (stacionarnoj) fazi rasta, koje služe kao model za oblike bakterije koji preživljavaju antibiotike. Otkriveno je da nisu sva ulja imala aktivnost protiv nje dok je pet ulja (origano, kora cimeta, karanfilić, citronela, zimzelen) već u niskoj koncentraciji od 0,25% u epruveti pokazalo izraženu aktivnost protiv mirujućih (stacionarnih) oblika borelije. Utvrđeno je da je carvacrol, najaktivniji sastojak origano ulja u laboratoriji pokazao odličnu aktivnost protiv B. burgdorferi dok drugi sastojci origano ulja , kao na primer p-cimen i a-terpinen nisu imali toliko izraženu aktivnost. 

Rezultati istraživanja: Etarska ulja origana, kore cimeta i karanfilića korišćena u istraživanju su u epruveti eliminisala sve žive ćelije bakterije, bez ponovnog rasta u svežem medijumu subkulture, dok citronela i zimzelen nisu pokazali ovaj efekat. Ovo delovanje je dokazano u laboratoriji; da li ulja tako deluju i u ljudskom organizmu, do sada nije dokazano.

Potrebno je ubuduće sprovesti dodatne in vitro i in vivo studije da bi se jasno definisala aktivnost etarskih ulja protiv uzročnika lajmske bolesti,  kao i da se potvrdi njihova sigurnost i farmakokinetičke osobine pre nego što bi se uopšte mogla razmatrati kao deo lečenja. Etarska ulja, uključujući i ulje divljeg origana (dodatak ishrani), ne zamenjuju antibiotsku terapiju koju propisuje lekar.

Izvori: Feng J. i sar. Selective Essential Oils from Spice or Culinary Herbs Have High Activity against Stationary Phase and Biofilm Borrelia burgdorferi. Front Med 2017;4:169; Lantos P. M. i sar. Smernice IDSA/AAN/ACR 2020 za prevenciju, dijagnozu i lečenje Lajmske bolesti. Clin Infect Dis 2021;72(1):e1–e48; NICE NG95: Lyme disease; CDC: Signs and Symptoms of Lyme Disease; CDC: Chronic Symptoms and Lyme Disease; Gradski zavod za javno zdravlje Beograd: Lajmska bolest.

                                                                                              dr med. Jelena Spasić